Vlechten als gemeenschap: tussen de handen van tantes en Instagram-stylisten

Van het oude Afrika tot Instagram-feeds: haren vlechten blijft een levendige vorm van verhalen vertellen. Een traditie van schoonheid, verzet en verbondenheid.

Eeuwenlang heeft Afro-haar verhalen over schoonheid, identiteit, verzet en verbondenheid met zich meegevoerd. Haar heeft generaties met elkaar verbonden door middel van gedeelde rituelen van verzorging en creativiteit. Zoals historica Maria DeLongoria in haar essay ‘African Hair and Identity: A Historical Perspective’ uitlegt: haarstyling was in het prekoloniale Afrika een zeer sociale en spirituele handeling, een taal op zich.

In de vijftiende eeuw waren kapsels veel meer dan alleen schoonheid. Ze onthulden leeftijd, sociale status, etniciteit, religie en zelfs de bereidheid om te trouwen. Bij de Kuramo in Nigeria symboliseerde een geschoren hoofd met een enkel stukje haar bovenop, hun collectieve identiteit.

In Senegal schoren Wolof-meisjes hun hoofd gedeeltelijk om aan te geven dat ze geen vrijgezel waren, terwijl mannen hun haar in bepaalde patronen vlechtten wanneer ze zich op een oorlog voorbereidden. In alle regio’s was haarverzorging een vorm van zelfexpressie en trots, een manier om te laten zien wie je was in de diverse Afrikaanse samenlevingen.

Afbeeldingen van zwarte vrouwen met vlechten en twists verschenen in het oude Griekenland en Rome vanaf 200 voor Christus

Archeologische vondsten, die teruggaan tot 3.000 voor Christus, tonen aan dat deze kunst al duizenden jaren geleden in de Sahara werd beoefend. Afbeeldingen van zwarte vrouwen met vlechten en twists verschenen in het oude Griekenland en Rome vanaf 200 voor Christus. In Nubië (een gebied in het zuiden van het huidige Egypte en het noorden van het huidige Soedan, red.) werd een sculptuur gevonden van het hoofd van een jong meisje met cornrows, gedateerd tussen de jaren 550 en 750. Zoals DeLongoria schrijft: “Vlechten waren een archief van identiteit” en dragen culturele herinneringen door tijd en ruimte.

Van traditie naar trauma en weer terug

Toen Europese handelaren in de vijftiende eeuw voor het eerst voet zetten op het Afrikaanse continent, waren ze verbaasd over de complexiteit van de lokale kapsels. Maar toen de transatlantische slavenhandel begon, werd haar één van de eerste punten van ontmenselijking. Afrikaanse slaven werden vaak gedwongen geschoren ‘om hygiënische redenen’, een praktijk die hen beroofde van hun zichtbare kenmerken van etniciteit, status en trots.

Na verloop van tijd kwam het vlechten weer op gang onder tot slaaf gemaakte vrouwen, die hun haar netjes en verzorgd wilden houden om op de plantage te kunnen werken. Uit mondelinge overleveringen en visuele artefacten blijkt dat bepaalde vlechtpatronen zelfs geheime kaarten of boodschappen voor vluchtroutes bevatten.

Zoals beschreven in het essay ‘The Crown: A history of Black Women and their hair’, veranderde de komst van de slavernij de relatie van zwarte mensen met hun haar volledig. Afrikaanse slaven werden beroofd van hun culturele identiteit en gedwongen om hun haar onder wrede omstandigheden te verzorgen. Velen werden gedwongen om uit praktische overwegingen kortere kapsels te dragen.

Tegen de negentiende eeuw werd zelfs in advertenties voor weggelopen slaven het haar als een belangrijk kenmerk beschreven. Dit werd vaak gebruikt om het stereotype van zwarte mensen als ‘verwaarloosd’ of ‘wild’ te versterken. Historicus Shane White merkt op dat witte slavenhouders zwart haar vaak ‘wol’ noemden, waarbij ze het opzettelijk associeerden met dieren om raciale inferioriteit te benadrukken.

De racistische karikaturen uit die tijd creëerden een beeld dat vandaag de dag nog steeds bestaat, namelijk dat zwart haar ‘vies’ of ‘verwaarloosd’ is, een stereotype dat al eeuwenlang bestaat en nog steeds bepalend is voor hoe natuurlijk haar in veel westerse contexten wordt gezien.

In westerse samenlevingen werd steil haar een kenmerk van assimilatie. Veel zwarte vrouwen namen eurocentrische kapsels over in de hoop als ‘respectabel’ te worden beschouwd

Tegen het einde van de twintigste eeuw claimden bewegingen als ‘Black is beautiful’ en ‘Black Panthers’ natuurlijk haar opnieuw als symbool van trots en verzet tegen de witte schoonheidsnorm. Vlechten, dreadlocks en afro’s maakten een comeback, niet alleen als een trend, maar ook als statement. Deze geschiedenis zet zich voort in de salons en online haargemeenschappen van vandaag, waar verzorging en cultuur met elkaar verweven zijn.

Matonge als ankerpunt

In Brussel vindt de wijk Matonge, genoemd naar een wijk in Kinshasa, zijn oorsprong in de Congolese immigratie na de onafhankelijkheid van het land in de jaren zestig. Vandaag de dag blijft het voor veel mensen in de Afrikaanse diaspora een symbolische thuisbasis.

Raïssa, een 24-jarige met Rwandese roots, gaat er al sinds haar tiende heen. “In het begin ging ik altijd met mijn moeder mee, soms om boodschappen te doen, soms om mijn haar te laten doen. Nu ga ik alleen, ook al woon ik dichter bij Antwerpen.”

Voor Raïssa heeft het vlechten twee kanten: soms is het vermoeiend, soms therapeutisch. “Soms heb ik er geen zin in, maar soms is het juist leuk. Er wordt gelachen, er speelt muziek en er wordt advies gegeven, het voelt bijna therapeutisch. Een moment voor mezelf, tussen mijn eigen mensen.”

Haar zegt veel over identiteit, vindt ze. “Wij, als zwarte mensen kunnen zoveel met ons haar doen dat wanneer je je haar op een bepaalde manier draagt, je jezelf ook uitdrukt via je kapsel. Als ik vlechten draag, voel ik me verbonden met mijn cultuur en met wie ik ben, omdat ik me realiseer dat dit kapsels zijn die al eeuwenlang bestaan. Elk kapsel weerspiegelt een andere kant van mij als persoon.”

De kappersstoel is een belangrijke plek. Raïssa: “Het is een plek waar ik me verbonden voel met mijn eigen mensen vanwege de sfeer. Het is een moment van zorg en verbondenheid, een moment waarop ik me ook veilig voel”, zegt ze. ”Wat ik in deze ruimtes leer, is hoe je voor je haar moet zorgen, maar ook de solidariteit tussen vrouwen, hoe ze ons allemaal omarmen om wie we zijn, en de gastvrijheid die je niet overal vindt. Er is ook een gevoel van zusterschap dat je niet overal vindt. Daar ben ik ook dankbaar voor.”

Een nieuwe generatie vlechtsters

Terwijl de tantes van Matonge deze traditie voortzetten, geeft een nieuwe generatie stylisten er een nieuwe invulling aan. Velen zijn nu actief op sociale media en combineren digitaal ondernemerschap met cultureel erfgoed.

“Ik heb de moedertaal van mijn moeder nooit geleerd, waardoor ik me soms ver van mijn roots voel. Door te vlechten, voel ik me weer verbonden met mijn mensen” – Becky (23)

Becky, beter bekend als @Tajikkks op Instagram, is één van hen. Ze is 23 en heeft Kameroense roots. Becky begon met vlechten om te leren hoe ze het haar van haar jongere zusje moest verzorgen. “Voor mij betekent haar doen dat ik dichter bij mijn cultuur en mijn gemeenschap kom. Ik heb de moedertaal van mijn moeder nooit geleerd, waardoor ik me soms ver van mijn roots voel. Door te vlechten, voel ik me weer verbonden met mijn mensen.”

Ze vertelt hoe haar nichten in Kameroen haar hebben geïnspireerd. “Mijn moeder en tante hadden geïnvesteerd in hun masterclasses om vlechttechnieken te leren zodat ze als kapster kunnen gaan werken. Toen ze me hun foto’s lieten zien, wilde ik ook aan de slag.”

Het leukste aan haar werk zijn volgens haar de gesprekken die ontstaan. “Ik had eens een klant, een moeder van twee kinderen van mijn leeftijd, die me vertelde hoe op haar gemak ze zich bij mij voelde. Ze zei dat ze vroeger naar Matonge ging, maar dat ze daar nu niet meer heen wil, omdat ze de mensen daar niet vertrouwt. In mijn stoel vertelde ze me over haar leven, haar overleden vader, haar ex-man … Ze bleef zich verontschuldigen omdat ze zo veel praatte, maar ik stelde haar steeds gerust. Soms gaat het bij vlechten niet alleen om het haar; het wordt bijna een vorm van therapie.”

Toch merkt Becky een verschil tussen haar generatie en de oudere generatie. “Wij doen het vooral uit passie en creativiteit, terwijl het voor de oudere generatie vaak een noodzaak was, een manier om te overleven.”

“De stoel is nooit alleen maar een stoel”

Een andere styliste, Esther (@estcreation), vlecht al zeven jaar. “Voor mij gaat vlechten niet alleen om het doen van haar. Je ontmoet mensen met verhalen, soms met zware bagage. Wat er in mijn stoel wordt gezegd, blijft in mijn stoel. Soms voel ik me meer een therapeut dan een kapper.”

Ze legt uit hoe de gemeenschap elkaar ondersteunt. “Ik had eens een klant die een moeilijke periode doormaakte. Ze werd tijdens haar zwangerschap mentaal mishandeld. Ik gaf haar advies en nam haar mee naar mijn kerk. Nu is ze een goede vriendin geworden.”

Ook voor haar is de dynamiek tussen de generaties veranderd. “Vroeger moest je soms acht of negen uur op de grond zitten. Bij de oude garde was het: je komt, je betaalt, je vertrekt. Voor ons gaat het meer om de ervaring, klanten moeten zich gezien voelen. We gebruiken Instagram om te laten zien hoe netjes we werken en hoe mooi de resultaten zijn. Het draait om vertrouwen.”

“Ik noem mijn vaste klanten ‘mijn creaties’”, glimlacht Esther. “Ik volg niet wat anderen doen, ik creëer mijn eigen stijl. Soms komen mensen niet eens om hun haar te laten doen, maar gewoon om te praten. Dat is het mooiste aan dit werk.”

Ze hoopt dat afrohaar eindelijk als iets moois en unieks wordt gezien in België. “Niet als iets dat vragen oproept als ‘Kun je dat wassen?’, maar als een unieke uitdrukking van wie we zijn. We hoeven ons haar niet langer te verbergen of te stijlen om aan een norm te voldoen.”