Clara van den Broek over theatervoorstelling ‘Dekaloog’: “We hebben nood aan betekenis, zelfs als die niet waar is” 

‘Dekaloog’ van Skagen is een geactualiseerde multimediale vertaling van Kieslowski’s tiendelige iconische filmreeks over de tien geboden naar het podium. Theatermaker Clara van den Broek vertelt meer over de inhoud en de tiendelige vorm van het stuk: in elk luik worstelen de personages met een van de tien geboden die in de reeks aan bod komen. Ze tonen bovendien hoe de maatschappij hierop reageert.

Van februari tot mei was de voorstelling ‘Dekaloog’ van theatergezelschap Skagen te zien in theaterzalen: een grootschalige hybride ervaring waarin het gezelschap al zijn eerdere experimenten met verschillende formats, media en technologie combineert tot een geheel. “We proberen steeds een stapje verder te zetten”, vertelt Clara van den Broek, theatermaker en toneelspeler bij Skagen, “anders wordt het voor ons ook maar saai.” En dus kan het publiek zich deze keer ook verheugen op een kunstinstallatie in het KMSKA en een podcast.

Kieslowski

Tijdens hun opleiding drama aan het Koninklijk Conservatorium Antwerpen kwamen Clara en haar medestudenten in contact met de filmserie ‘Dekaloog’ van de Poolse filmregisseur Kieslowski. De diepgaande morele dilemma’s in de films trokken hen meteen aan: “Je wordt als toeschouwer helemaal mee het probleem in gezogen”, stelt Clara. Nu, 25 jaar nadat zij en haar medestudenten Skagen oprichtten, vertelt ze dat ze altijd al het gevoel hadden dat ze daar eens iets mee wilden doen.      

“Die geboden zijn eigenlijk niet religieus, ze zijn echt puur samenlevingsgericht”

“De films presenteren steeds een dilemma rond een morele waarde waarover we het allemaal eens zijn”, maar dan wel in een context waarin we toch niet meer zo overtuigd zijn van ons oordeel. Zo is bijvoorbeeld het personage Maya haar kind verloren aan haar plusmoeder, die het meisje opvoedt alsof het haar eigen kind is. Maar handelt Maya dan moreel wanneer ze haar kind zelf weer steelt, oftewel: “Kan je iets stelen dat al van jou is?” Clara vraagt zich af wat die morele waarde om niet te stelen dan nog betekent: “Er is geen antwoord. Je moet het zelf oplossen, en dat is denk ik net interessant. Wij hebben in het stuk zelf ook geen standpunt ingenomen.”

Adaptatie

Skagen vertaalde Kieslowski’s gelijknamige filmcyclus naar het podium, maar goot de tien delen in tien verschillende media. Zo creëerden ze onder andere een Instagramchallenge, een radiopodcast, een chatstory, een kunstinstallatie in het KMSKA en een 69-novelle die het voortraject van de voorstelling vormen. Tot dit voortraject krijg je als toeschouwer toegang na aankoop van je ticket voor de voorstelling, waardoor je al uitgebreid kennis maakt met de personages voordat je ze op het podium ziet verschijnen. Daarna volgt de grote finale: de theatervoorstelling.

“Vorm is altijd inhoud. Als je iets in een bepaald medium trekt, dan krijg je daar de hele dramaturgie van dat medium bij”

De theatervoorstelling bestaat ook uit verschillende delen, die “allemaal een beetje genreoefeningen zijn. Zo is een deurenkomedie een heel plat genre, waarin gelachen wordt met alles. Een Instagramchallenge is dan weer zeer snel en licht”, legt Clara uit. “Vorm is altijd inhoud. Als je iets in een bepaald medium trekt, dan krijg je daar de hele dramaturgie van dat medium bij. Dat is op zich ook een fijn experiment.”

Tien geboden

Ondanks de vele wijzigingen, blijft de geest van Kieslowski’s werk overeind. Net zoals in de filmserie, vormen de tien geboden de rode draad in zowel het voortraject als de voorstelling. “De tien geboden zijn de basis van de moraal voor een groot deel van de wereld, ze zijn in die zin helemaal niet gedateerd. Zo zijn ze nog zeer actief in onze samenleving, ons rechtssysteem en onze omgang met de ander”, aldus Clara. ‘Dekaloog’ belicht de tien geboden dus vanuit een maatschappelijk perspectief: “Ik denk dat we het daarover allemaal eens zijn in de groep: de geboden zijn eigenlijk niet religieus, ze zijn echt puur samenlevingsgericht. We hebben geprobeerd om ze te vertalen naar vandaag: in media van vandaag en met vraagstellingen van vandaag.”

“We zijn gewoon moleculen. De geest is het product van al die elektrische verbindingen, en als dat stopt, dan stopt alles”

Niet alleen als maatschappij, maar ook als individu verhouden we ons nog steeds tot de tien geboden. Wanneer Wojtek iemand vermoordt, is het voor het publiek duidelijk dat het overtreden van het gebod ‘u zult niet doden’ verachtelijk is, maar op andere momenten blijkt het toch niet zo eenvoudig om een moreel oordeel te vellen. Zo overtreedt Dorota het gebod ‘u zult niet liegen’ wanneer ze erover liegt dat ze zwanger is van iemand anders dan haar echtgenoot, omdat ze hem niet wil kwetsen.

“Onvermijdelijk, maar ook ontstellend”

Onder meer door dit worstelen met de tien geboden komen er erg geladen thema’s en taboes aan bod in het stuk, zoals impotentie, incest, moord en overspel. Door die thema’s expliciet aan te kaarten, drukt Skagen het publiek met de neus op de feiten die soms onze samenleving tekenen. “Dat hoort er zeker bij,” zegt Clara, “dat die zaken gebeuren zonder dat ze altijd opvallen. Zulke gebeurtenissen zijn nog altijd schering en inslag, maar toch leven we gewoon verder; onvermijdelijk, maar ook ontstellend.”

Voor het publiek zijn deze thema’s zwaar om te verwerken. Ook de filmserie van Kieslowski is “een baksteen in je maag”, zo stelt Clara. Daarom gebruikt Skagen in ‘Dekaloog’ humor die “de zware kost net iets behapbaarder maakt” om hiervoor te compenseren.

Materialisme versus zingeving

Hoe zwaar deze thema’s ook zijn, de tien geboden blijven onze samenleving dus wel indirect vormgeven. Maar religie gaat uiteraard veel verder dan het opstellen van geboden, en deze nood erkent Clara: “Wij hebben misschien iets extra’s nodig: een zingeving die meer is dan louter samenlevingsregels.”

Clara legt uit dat ze zelf hetzelfde materialistische wereldbeeld heeft als dokter Roman in de podcast: “We zijn gewoon moleculen. De geest is het product van al die elektrische verbindingen, en als dat stopt, dan stopt alles.” Daartegenover stelt ze, evenals haar personage Nadia, dat de mens toch nood heeft aan meer: “Maar ik leef toch alsof er meer is. We hebben een perspectief nodig dat breder is dan dit materialisme. We hebben nood aan betekenis, zelfs als die niet waar is.” 

Dit toont haar fascinatie voor andere culturen. “We hebben nood aan rituelen. En die rol werd vroeger vaak, of altijd, deels door religie ingevuld. Eigenlijk zie je dat dat universeel is”, legt Clara uit. “Het Oude Testament spreekt bijvoorbeeld over dezelfde zaken als het boeddhisme en het taoïsme, maar ook als je verhalen leest van Native Americans, dan gaan die eigenlijk over hetzelfde: dat we allemaal verbonden zijn in een groter geheel.”

“We hebben nood aan rituelen. En die rol werd vroeger vaak, of altijd, deels door religie ingevuld”

Die verbondenheid raakt Clara: “Dat is een van mijn fundamentele redenen om te spelen”, geeft ze toe. “Samen zijn met het publiek is heel vervullend en geruststellend. Je hebt plots contact met mensen die je van haar noch pluim kent. Je ziet elkaar misschien maar één keer, maar geeft elkaar het kostbaarste dat we hebben: tijd en aandacht.”

Wie bereid is om tijd en aandacht vrij te maken, kan zelf naar ‘Dekaloog’komen kijken. Nadat je een maand hebt doorgebracht in de fictieve wereld van het stuk, vel je als toeschouwer zelf een oordeel over de moraliteit van de personages, en over hoe de tien geboden doorwerken in onze maatschappij. Clara raadt aan om het voortraject volledig te volgen, omdat je zo al “uitgebreid kennis maakt met de personages, om ze vervolgens in het echt op het podium te zien verschijnen.”