Wat betekenen de midterms in de VS voor het oude continent? “Europa zal het moeten uitzweten”

Als Amerikaans president Donald Trump na de tussentijdse verkiezingen meer tegenwind krijgt van het Congres, komt er mogelijks meer ruimte voor een andere Amerikaanse koers die voordelig kan zijn voor Europa. Reporter Pablo Verhaeghe wikt en weegt dat scenario met Amerika-kenner Björn Soenens.

Twee jaar na de presidentsverkiezingen gaan de Amerikanen opnieuw naar de stembus voor de midterms of tussentijdse verkiezingen. Tijdens deze verkiezingen op 3 november wordt het grootste deel van het Congres, dat bestaat uit Het huis van Afgevaardigden en de Senaat, opnieuw verkozen.

“Waaraan geef je het liefst geld uit? Aan onderwijs? Aan cultuur? Aan dingen die de maatschappij verfraaien? Of aan wapens?” Met die vragen legt VRT-journalist en Amerikakenner Björn Soenens bloot waar Europa dertig jaar omheen heeft gedraaid. Na de Koude Oorlog was er een vredesdividend, er ging toen minder budget naar defensie omdat er minder geopolitieke spanningen waren. Dat feest is ondertussen al even voorbij. De oorlog in Oekraïne en de veranderende houding van de Verenigde Staten tegenover Europa maken duidelijk dat het continent opnieuw moet nadenken over zijn onafhankelijkheid in een verbonden wereld. 

Ook de Amerikaanse verkiezingen van 3 november spelen daarin een rol. De Amerikanen kiezen alle 435 leden van het Huis van Afgevaardigden en een derde van de Senaat. De uitslag bepaalt hoeveel tegenwind de Amerikaanse president Donald Trump krijgt in de laatste twee jaar van zijn ambtstermijn, maar kan ook gevolgen hebben voor de relatie tussen de Verenigde Staten en Europa.  

De midterms

De tussentijdse verkiezingen worden een belangrijke test voor Trump. Bijna twee jaar na zijn terugkeer in het Witte Huis krijgen de Amerikanen de kans om hun oordeel over zijn beleid uit te spreken. De vraag is dan ook of de kiezers achter Trump blijven staan, of kiezen voor het Democratische tegengewicht. 

De peilingen wijzen alvast in de richting van de Democraten. Volgens ‘Race to the White House’ staan zij landelijk op 51,8 procent, tegenover 42,7 procent voor de Republikeinen. Dat blijkt uit een laatste update van 2 november.

Trumps lage populariteit speelt daar een rol in. De populariteitspeiling van The New York Times toont aan dat slechts 37 procent van de bevolking zijn beleid goedkeurt. Dat is het laagste populariteitscijfer voor een president vóór de midterms sinds Harry Truman in 1946.  

Wat gebeurt er als de peilingen kloppen? Trump zal decreten blijven uitvaardigen, en kan elke Democratische wet blokkeren met zijn veto. “Dan ga je wettelijke stilstand zien”, voorspelt VRT-journalist en voormalig VS-correspondent Björn Soenens aan StampMedia. Wat een Democratisch Huis wel kan doen, zijn onderzoekscommissies oprichten naar mogelijke corruptie en belangenvermenging van de president.

Een progressieve wind 

De Democraten spelen in op de onvrede over de president. Door de Verenigde Staten waait een progressieve wind, die de nadruk legt op betaalbare gezondheidszorg en een eerlijke verdeling van de lasten. Abdul El-Sayed, kandidaat voor de Senaat in Michigan, is daar een voorbeeld van.

“Als Trump verliest, heeft hij dat bijna integraal aan zichzelf te wijten”

VRT-JOURNALIST EN VOORMALIG VS-CORRESPONDENT BJÖRN SOENENS

De lage populariteit van Trump, en de opkomende progressieve wind zijn volgens Soenens “de natuurlijkste zaak van de wereld.” De president heeft het immers zelf zover laten komen. Er was geen pandemie waar hij niets aan kon doen, maar de stijgende prijzen en energiemarkten raken de bevolking. “Dat zijn allemaal thema’s die hij zichzelf heeft toegebracht”, aldus Soenens. “Verliest hij, dan heeft hij dat bijna integraal aan zichzelf te wijten.”  

Het echte gevaar ligt daarom niet per se bij de Democraten, maar binnen zijn eigen partij. Is de nederlaag zwaar genoeg, dan beginnen Republikeinen te denken aan 2028 en zeggen ze: ‘Trump, dat is een besmet merk.’ Pas dan zou Washington echt van koers kunnen veranderen. Maar Soenens is eerlijk: “Het zijn voorspellingen op basis van wat er nog niet is gebeurd.”

Kan Europa nog op de VS rekenen?

Hoe ver Amerikaanse binnenlandse politiek en Europese belangen van elkaar staan, bleek de voorbije weken. Op 12 oktober keurde de Raad van de Europese Unie haar grootste sanctiepakket tegen Rusland ooit goed. Enkele dagen later zette Trump nieuwe Amerikaanse Ruslandsancties op pauze, terwijl dat het maatregelen waren die het Congres had goedgekeurd en die hij zelf had ondertekend. Eerder sloot hij al een akkoord om Russische diesel te importeren, in de hoop dat de prijs aan de pomp daalt vóór de verkiezingen.  

Soenens stelt dat het de eerste keer in tachtig jaar is dat de leider van de NAVO een vorm van ontrouw tentoonspreidt. “Het is alsof jij een vriend bent van iemand en jullie vechten samen tegen een externe vijand, en plots hoor je dat je vriend eigenlijk op weekend gaat met die vijand.”

Republikeinen waren ooit de felste tegenstanders van Moskou. Soenens: “Nu worden min of meer zoete broodjes gebakken met Rusland.” Trump wil de wereld verdelen tussen de VS, China en Rusland en voor de rest met rust gelaten worden, een dapper Oekraïne ligt zo zijn plannen dwars.  

De midterms kunnen hier iets veranderen, maar minder dan Europa hoopt. Het sanctiedossier tegenover Rusland toont dat het Congres wetten kan maken die de president kan opschorten. Toch is er ook een vleugel Republikeinen die terug wil naar een hardere lijn tegenover Rusland, en die krijgt meer ruimte naarmate Trump zwakker wordt. 

“De Europese defensie-industrie komt opnieuw op gang en ook Oekraïne bouwt zijn eigen militaire capaciteit uit”

VRT-JOURNALIST EN VOORMALIG VS-CORRESPONDENT BJÖRN SOENENS

Trump verwijt Europa dat het zijn veiligheid jarenlang aan de Verenigde Staten heeft uitbesteed. Volgens Soenens is dat veel te eenzijdig. “Tijdens de Koude Oorlog investeerden Europese landen ook al tussen de 3 en 5 procent van hun bbp aan defensie.” 

Vorig jaar spraken de NAVO-bondgenoten in Den Haag af om hun defensie-uitgaven tegen 2035 op te trekken tot vijf procent van hun bbp. Hoewel België die doelstelling waarschijnlijk niet zal halen, ziet Soenens dat Europa wakker is geschud. “De Europese defensie-industrie komt opnieuw op gang en ook Oekraïne bouwt zijn eigen militaire capaciteit uit, onder meer met luchtafweersystemen en langeafstandsraketten.”

Handel als machtsmiddel

Ook handel is een wapen. Met tarrifs dwingt Trump handelspartners tot toegevingen, maar Europa heeft daar één grote troef tegenover: 450 miljoen consumenten. Zowel Washington als Moskou hebben er belang bij dat Europa verdeeld raakt. Een verdeeld Europa staat immers zwakker tegenover buitenlandse concurrenten, zoals de VS en Rusland.

“Als je verdeeldheid zaait, zorg je ervoor dat de regels voor buitenstaanders, voor buitenlandse concurrenten, minder strak worden”, legt Soenens uit. “Landen als de VS en Rusland kunnen dan afzonderlijke EU-lidstaten onder druk zetten en zo hun eigen belangen doordrukken. De Europese regels en afspraken worden daardoor moeilijker gezamenlijk te verdedigen.”

De Europese eenheid wordt zo op de proef gesteld door het isolationistische handelsbeleid van Trump. Het akkoord van Turnberry begrenst de meeste Amerikaanse invoerheffingen op Europese goederen op vijftien procent. Maar in februari oordeelde het Amerikaanse Hooggerechtshof dat Trump zijn noodbevoegdheden had overschreden, waarna hij naar andere juridische achterpoortjes zocht om zijn beleid voort te zetten. 

“Europa verspeelt zijn grootste troef als de lidstaten elk apart gaan onderhandelen”

VRT-JOURNALIST EN VOORMALIG VS-CORRESPONDENT BJÖRN SOENENS

De Europese Commissie keurde het akkoord toch goed, maar bouwde verschillende beschermingsmechanismen in. Op bepaalde afgeleide staal- en aluminiumproducten staat nog altijd een heffing van vijftig procent. Als de Verenigde Staten die heffingen tegen 31 december niet hebben aangepast, kan Europa de voordelen voor bepaalde Amerikaanse producten opschorten.  

Wat kunnen de midterms hieraan veranderen? Grondwettelijk beslist het Congres over handel, maar het geeft die bevoegdheid grotendeels aan de president. Een Democratisch Huis kan nieuwe volmachten tegenhouden, maar bestaande heffingen zomaar schrappen lukt niet zonder ook de Senaat en de president mee te krijgen. Want Trump kan zijn veto gebruiken.  

De kiezer heeft het laatste woord. Want een president die op 3 november wordt afgestraft voor de hoge prijzen, heeft weinig zin in nieuwe heffingen. Dat zou Europa kansen kunnen bieden, maar nog steeds geen zekerheid. Democraten zijn ook niet automatische vrienden van Europa. Daarom is de waarschuwing van Soenens zo van belang: “Europa verspeelt zijn grootste troef als de lidstaten elk apart gaan onderhandelen.”

Een evenwicht tussen macht én moraal

Zo komen we terug bij de vraag waarmee we begonnen: waaraan geef je het liefst geld uit? Meer investeren in defensie om Europese onafhankelijkheid te versterken, is dus een must. Aangezien de koers waarbij zowel de VS als Europa afhankelijk zijn van elkaar geen garantie op vrede biedt. “Zelfs al kochten we olie en gas, ze zijn toch de oorlog ingetrokken”, benadrukt Soenens. Anderzijds moet Europa zijn waardensysteem behouden, ook wanneer het zijn militaire en economische macht versterkt. Volgens Soenens is net die combinatie van macht en moraal essentieel. 

Een geloofwaardige defensie uitbouwen, Oekraïne en als Europese Unie een gezamenlijk antwoord bieden op economische druk zijn allemaal ingrediënten voor een sterk Europa. Als Trump na de verkiezingen meer tegenwind krijgt, komt er mogelijks meer ruimte voor een andere Amerikaanse koers. Maar hoe dan ook, besluit Soenens, “Europa zal het moeten uitzweten en ze zullen een vuist moeten maken.”