Het verhaal achter de verkiezingsuitslag in Servië: hoe werd één man zo machtig?

Servië is sinds 25 oktober in de ban van een historische uitslag van de parlementsverkiezingen. Afgetreden president Aleksandar Vucic verloor met een aardig verschil van De Studentenlijst. Servië lijkt nu een nieuwe koers te gaan varen, maar hoe is het in de eerste plaats zo ver kunnen komen?

Volgens projecties haalde de nieuwe oppositielijst van De Studentenlijst een absolute meerderheid in het parlement met 140 van de 250 zetels. De Servische Progressieve Partij van Aleksandar Vucic zou nog zo’n 105 zetels overhouden. Die uitslag betekent dat er na veertien jaar een einde komt aan de regeerperiode van Vučić, die jarenlang premier en president was van het land.

Nadat hij de Servische Radicale Partij verliet, richtte Aleksandar Vucic samen met Tomislav Nikolic de Servische Progressieve Partij op in 2008. Beide splitsten zich af van hun voormalige ultranationalistische partij om een gematigder, pro-Europees beleid te voeren en corruptie aan te pakken.

Die nieuwe visie sloeg ook aan bij de Serviërs. Zo won Nikolic in mei 2012 de presidentsverkiezingen. Nikolic droeg toen de partijleiding over aan Vucic. In diezelfde maand werd de Servische Progressieve Partij ook nog de grootste partij in de parlementsverkiezingen. Vucic werd daardoor vicepremier en minister van Defensie in een coalitieregering.

Na de verkiezingsoverwinningen in 2012 moest de gematigde visie geleidelijk aan plaatsmaken voor een meer populistisch beleid, gericht op het behoud van de macht. Zo werd de druk op de onafhankelijkheid van de kritische media of rechtspraak steeds groter.

Toch kon Vucic de macht naar zich toe blijven trekken, omdat de anti-corruptiecampagnes van zijn partij erg populair waren bij het volk. Vucic misbruikte zijn momentum door op het toppunt van zijn populariteit de stekker uit de toenmalige regering te trekken, met vervroegde parlementsverkiezingen tot gevolg. Hierbij haalde zijn partij in maart 2014 maar liefst 49 procent van de stemmen. Vucic kon hierdoor de sprong van vicepremier tot volwaardig premier maken.

Toenemende corruptie tijdens zijn presidentsperiode

In 2017 besloot Vucic zich kandidaat te stellen voor de presidentsverkiezingen en won. Hoewel de president in Servië voornamelijk een ceremoniële rol heeft, trok Vucic sinds zijn intrede in 2017 al snel de macht naar zich toe. Allereerst behield hij zijn greep op de Servische Progressieve Partij door partijvoorzitter te blijven, ondanks dat een president dat volgens de grondwet niet mag.

Vucic deed daarnaast een nieuwe strategische zet door Ana Brnabic als premier voor te dragen, een openlijk homoseksuele technocraat zonder partij of achterban. Vucic kon rekenen op de steun van zijn partij waardoor een niet-politiek expert als premier werd ingehuldigd.

Op 1 november 2024 stortte een betonnen luifel van een pas gerenoveerd treinstation in Novi Sad in. Daarbij kwamen 16 personen om het leven. Die gebeurtenis kwam symbool te staan voor alle corruptie in Servië, en veroorzaakte enorme verontwaardiging en protest

Het profiel van premier Brnabic gaf Servië een modern, westers en hervormingsgezind gezicht. Achter de schermen kon Vucic echter profiteren van het gebrek aan expertise van de premier, waardoor hij de controle behield over de grote geopolitieke dossiers, de economie en de veiligheidsdiensten.

Naast partijcontrole, had Vucic nog andere strategieën om zijn macht te vergroten. Zo kreeg de Servische Progressieve Partij controle over de staatsmedia en commerciële zenders. Dat zorgde ervoor dat er steeds meer regeringspropaganda te zien was die de oppositie zwart maakte en dat er steeds minder ruimte was voor kritiek.

Daarnaast is de partij van Vucic uitgegroeid tot een massapartij van wel 750.000 leden. Ambtenaren werden ook stilaan verplicht om lid te worden van de Servische Progressieve Partij en om voor de partij te stemmen. Ook riep Vucic tijdens zijn regeerperiode in totaal vijf keer vervroegde verkiezingen uit als politieke strategie. Op die manier kon de oppositie uit balans worden gebracht en het mandaat telkens worden hernieuwd. 

Een laatste trucje

De toenemende corruptie uitte zich ook in de Servische infrastructuursector. De regering zorgde voor oneerlijke concurrentie door dure bouwprojecten te gunnen aan bedrijven die nauwe banden hebben met politieke machthebbers. Dat loyaliteit zwaarder weegt dan expertise en veiligheid, is de Servische regering duur komen te staan. Zo stortte op 1 november 2024 een betonnen luifel van een pas gerenoveerd treinstation in Novi Sad in. Hierbij kwamen 16 personen om het leven. Die gebeurtenis kwam symbool te staan voor alle corruptie in Servië, en veroorzaakte enorme verontwaardiging en protest.

Na het voorval in Novi Sad is de Studentenlijst ontstaan. Ze voeren al sinds 2024 protest en willen de corruptie en alleenheerschappij van Vucic beëindigen. Ze staan voor het herstel van de democratie en onafhankelijke rechtspraak en media.

De Studentenlijst voert al sinds 2024 protest en wil de corruptie en alleenheerschappij van Vucic beëindigen

Daarnaast pleiten ze voor een bestuur dat gebaseerd is op vakinhoudelijke expertise, in plaats van partijloyaliteit. De Studentenlijst zorgt voor het eerst in lange tijd voor echte oppositie, en vroeg dit keer zelf voor vervroegde verkiezingen. Daarbij had Vucic nog een laatste strategie. Hij nam ontslag als president en maakte zich lijsttrekker van de Servische Progressieve Partij in de hoop premier te kunnen worden bij winst. Op 25 oktober trokken de Serviërs uiteindelijk weer vroeger dan gepland naar de stembus.

Een andere koers: wat nu?

De Studentlijst kon Vucic voor het eerst sinds veertien jaar van de troon stoten. De beweging behaalde een absolute meerderheid met ongeveer 52.9 procent van de stemmen. Vucic erkende zijn nederlaag snel en gaf al aan de oppositie te gaan leiden. Het is nu echter de vraag welke koers Servië zal uitgaan.

De Europese Unie reageerde alvast enthousiast en wil hen helpen met broodnodige hervormingen op het gebied van anti-corruptie en rechtsstaat. Tegelijk staat de inkomende regering voor een gigantische uitdaging. De Studentenlijst bestaat namelijk grotendeels uit politiek onervaren academici en experts die verenigd waren tegen Vucic,  maar nog geen concrete beleidsagenda hebben gevormd voor de complexe buitenlandse politiek of de economie van het land.