Oekraïense jongeren studeren in België én in hun thuisland: “Ik wilde niet dat al mijn moeite verloren ging”

Veel Oekraïense studenten studeren aan twee universiteiten: één fysiek hier in België en één via een scherm in hun thuisland. Ze bouwen aan een toekomst terwijl ze hun band met Oekraïne behouden. Waarom kiezen ze voor dit parcours? Hopen ze ooit terug te keren? Is er angst dat een Belgisch diploma straks na de oorlog niet wordt erkend in hun thuisland?

Voor veel Oekraïense studenten in België is een dubbelleven een dagelijkse realiteit: fysiek studeren in België en online studeren in hun thuisland. Yelyzaveta (21) uit Kiev is een voorbeeld van een student die balanceert tussen twee studies tegelijk. Ze studeert fotografie aan de Koninklijke Academie voor Schone Kunsten in Antwerpen. Tegelijk volgt ze online filmregie in Oekraïne. Omdat ze momenteel op vakantie is in Georgië en ze het al gewend is om zaken digitaal te regelen, vertelt ze haar verhaal via Teams.

“Ik verliet Kiev twee weken na de Russische invasie in 2022 en verhuisde naar Berlijn. Daar studeerde ik voor een semester, maar het was niet echt mijn ding. Ik was toen ook nog erg jong”, vertelt ze. Na drie jaar in Berlijn, verhuisde ze naar België. Sinds september woont Yelyzaveta in Antwerpen, net op het moment dat het academiejaar van start ging, terwijl ze nog steeds filmregie in Oekraïne studeerde. “Ik wilde niet dat alle tijd en moeite die ik in mijn opleiding heb gestoken, verloren ging, en ik wilde meerdere diploma’s hebben. Dus dacht ik: misschien kan ik twee opleidingen combineren.” Maar dit dubbelleven is geen lachtertje, vindt Yelyzaveta. “Het is uitputtend, vooral omdat de uurroosters elkaar voortdurend in de weg zitten. Het is dus zeker niet voor iedereen weggelegd.” Die overlappende uurroosters zorgen ervoor dat ze noodgedwongen keuzes moet maken in haar dagelijkse planning, wat voor stress zorgt. “De lessen aan de universiteit in Oekraïne, woon ik daarom niet bij.”

Volgens Oekraïens freelance journalist Iryna Gryshchenko is dit fenomeen zeker niet zeldzaam. De coronapandemie zit er zeker voor iets tussen, legt ze uit. “Iedereen begon van alles online te doen, voor Oekraïners is dat nooit gestopt.” Dat is niet de enige reden die Gryshchenko ziet. Toen de oorlog in Oekraïne uitbrak, mochten jongens het land niet uit. “Eerst lag de leeftijdsgrens op 18 jaar, nu op 23.” Ook de omgekeerde weg was volgens haar onmogelijk. “Jongens die al in het buitenland woonden, konden niet even terug naar Oekraïne, omdat ze er dan moesten blijven.”

Band met Oekraïne

Een andere logische reden voor studenten om hun studie in Oekraïne online voort te zetten, is volgens Iryna dat ze er simpelweg al aan begonnen waren toen de oorlog uitbrak, maar door het escalerende conflict halsoverkop moesten vertrekken. “Ze waren misschien net begonnen met hun studie of zaten er middenin toen ze Oekraïne moesten verlaten. Bovendien bracht verhuizen naar een nieuwe omgeving en een nieuw land al genoeg stress met zich mee, dus proberen ze op die manier de band met hun thuisland te behouden. Sommigen willen waarschijnlijk ooit terugkeren naar Oekraïne. Zonder een afgewerkt Oekraïens diploma wordt het moeilijker om daar werk te vinden of verder te studeren.” Het combineren van twee studies is allesbehalve eenvoudig, en de taalbarrière werpt nog een extra drempel op. Niet elke opleiding in België wordt in het Engels aangeboden, legt Iryna Gryshchenko uit. Dat betekent dat studenten bovenop hun drukke studieschema nog Nederlands moeten leren.

Drie studenten, drie verhalen

Op een zonnige woensdagnamiddag vertellen drie Oekraïense studenten in een koffiebar op de Keyserlei in Antwerpen hun verhaal. Oleksander Yakovenko (19), die liever met zijn bijnaam Sacha wordt aangesproken, neemt meteen het woord. Hij heeft net zijn vierjarige opleiding Elektrotechniek in Oekraïne online afgerond. Tegelijkertijd studeerde hij in Antwerpen bij Belukra, een school met Oekraïense studenten en docenten die het Belgische curriculum volgt. Momenteel werkt hij bij de sociale kledingwinkel Binnenste Buiten, samen met Viktoriia (25).

Onderweg naar een koffiebar op de Keyserlei vertelt Sacha dat Alisa Fomenko (19) zijn vriendin is. De twee hebben elkaar in België leren kennen op Belukra en wonen nu samen op Linkeroever. Hoewel Sacha al vier jaar in België is, verblijft Alisa hier nog maar drie jaar. Ze is afkomstig uit Rubizhne in de door Rusland bezette regio Loehansk en heeft dus geen mogelijkheid om terug te keren. “Mijn vriendin is haar huis en haar thuis kwijt”, vertelt Sacha. Zelf is ze erg stil en luistert ze vooral. Ze zegt dat ze Nederlands en Engels verstaat, spreken vind ze nog moeilijk. De afgelopen drie jaar heeft Alisa online haar secundair onderwijs afgemaakt in Oekraïne terwijl ze ook aan Belukra studeerde.

Viktoriia, Sacha’s collega, is oorspronkelijk uit de stad Tsjerkasy. Ze volgde een bachelor Internationale Economie in Oekraïne, maar vertrok in haar vierde en laatste jaar van de opleiding naar België. “Toen de oorlog uitbrak, moest ik beslissen wat ik wilde doen: mijn studie in Oekraïne afmaken of vertrekken. Ik heb verschillende studies bekeken, maar de Belgische waren de beste, daarom kwam ik naar hier.” Sinds 2022 combineerde Viktoriia een studie bedrijfskunde aan Universiteit Antwerpen (UA) met haar Oekraïense master Internationale Economie, die ze online afrondde terwijl ze op de UA de lessen op de campus volgde. “De combinatie was erg zwaar. Ik had ook veel examens.”

“Je moet altijd aan je toekomst denken”

Bij de vraag waarom ze hun opleiding in Oekraïne toch wilden afwerken terwijl ze hier ook een studie volgden, klonk gelach. “Ik hou van mijn universiteit en ik wilde iets doen voor mijn land. Echt patriottisch, ik weet het”, blikt Viktoriia terug. Sacha had daarentegen andere redenen om door te zetten. Zoals journaliste Iryna eerder aanhaalde, moeten jongens vanaf de leeftijd van 23 in Oekraïne blijven. “Je moet altijd aan je toekomst denken”, zegt hij nuchter. “Het kan zomaar zijn dat België of Oekraïne plots beslist dat ik terug moet, mochten er meer mannen nodig zijn voor de oorlog.” “Deportatie”, voegt Viktoriia er luchtig aan toe. Een binnenlands diploma is voor hem een noodzakelijk vangnet voor het geval hij moet terugkeren naar zijn thuisland. “Als België beslist dat we hier kunnen blijven, dan wil ik blijven. Zo niet, dan ga ik terug naar Oekraïne. Als ik word teruggestuurd, dan moet ik een Oekraïens diploma hebben om daar een job te kunnen vinden”, redeneert hij.

Ook Viktoriia ziet zichzelf nog een tijdje in België wonen. “Het was altijd mijn droom een deel van mijn leven in het buitenland te wonen, maar ik hou van mijn moederland. Ik heb geen probleem om terug te keren.” Voor Alisa zit het anders. De keuze wordt voor haar gemaakt. Haar geboortestad ligt in bezet gebied, waardoor terugkeren voor haar geen optie is.

De harde realiteit op de Belgische arbeidsmarkt

Met een Oekraïens diploma kan je niet gegarandeerd werk vinden in België, zegt Viktoriia. Dat is voor haar ook een belangrijke factor in de keuze om in België te studeren. “Ik ken veel Oekraïners uit de taalcursus die geen werk kunnen vinden. Dat waren ervaren dokters en ingenieurs.” De diploma’s hier in België en Oekraïne zijn dus niet altijd gelijk. “Ze worden niet altijd erkend”, pikt Sacha in. Hij klinkt verontwaardigd. “Om als arts te werken in België, moet je examens afleggen en bijstuderen. Die mensen hebben carrière gemaakt in hun thuisland en wel vijf tot zeven jaar gestudeerd. Dat heeft veel geld en tijd gekost. Dan komen ze naar België en moeten ze alles opnieuw opbouwen”, vertelt hij. “Om te studeren moet je ook het juiste niveau van Nederlands behalen door lessen te volgen, wat ook heel moeilijk is, zeker voor oudere mensen”, voegt Viktoriia ten slotte toe.

De realiteit van de dag dwingt de studenten om het gesprek af te ronden. Hun drukke schema laat weinig ruimte voor pauze, want de volgende verplichting staat al te wachten: de les Nederlands.